ผมยืนจ่ายเงินอยู่ที่เคาน์เตอร์ร้านสะดวกซื้อแถวบ้าน เหมือนที่ทำมาเป็นพันครั้ง น้องพนักงานหน้าตาดี อายุน่าจะสัก 17-18 ปี สแกนของเสร็จ เงยหน้าขึ้นมายิ้มแล้วถามด้วยน้ำเสียงสุภาพมากว่า
"คุณลุงรับอะไรเพิ่มอีกไหมคะ"
ผมหยุดไปแว้บหนึ่ง
คำว่า "คุณลุง" มันลอยอยู่กลางอากาศตรงนั้น ระหว่างมือผมที่กำลังยื่นแบงก์ร้อยกับเครื่องคิดเงิน ผมไม่ได้โกรธ ไม่ได้เจ็บ ไม่ได้รู้สึกอะไรที่ใหญ่โตขนาดนั้นด้วยซ้ำ
ผมแค่... งง
แล้วก็ขำในใจ เอ๊ะ เดี๋ยวนี้เริ่มมีคนมองเราเป็นลุงแล้วเหรอเนี่ย
ในหัวผมยังเหมือนเดิม แต่ในสายตาน้องคนนั้น ผมเป็นลุงไปแล้ว
เดินออกจากร้าน เปิดประตูรถ ยังคิดเรื่องนี้อยู่ ไม่ใช่เพราะมันสะเทือนใจ แต่เพราะมันแปลกดี
เพราะในหัวผม ผมยังรู้สึกเหมือนเดิมไม่มีอะไรเปลี่ยน เช้านี้ก็ตื่นมาความรู้สึกเหมือนตอน 30 กว่า คิดเลขในหัวยังเร็ว ยังขับรถเข้าเมืองชั่วโมงเร่งด่วนได้โดยไม่บ่น ยังจำได้ว่าเพลงไหนของวงไหน อัลบั้มปีอะไร แต่ในสายตาของน้องคนที่อายุห่างจากผมเกือบ 35 ปี ผมเป็น "ลุง" ไปเรียบร้อยแล้ว และน้องก็เรียกด้วยความสุภาพจริงใจ ไม่ได้มีเจตนาจะแซะอะไรเลยสักนิด
ตอนนั้นเองที่ผมคิดได้สามอย่างเรียงกันมา
- น้องไม่ได้ผิดอะไร ในสายตาคนอายุสิบแปด ผมคือลุงจริงๆ นั่นแหละ ผมอายุพอเป็นพ่อน้องได้สบายๆ จะให้น้องเรียกว่าพี่ก็คงตะขิดตะขวงใจน้องมากกว่า
- ในสายตาตัวเอง ผมไม่ได้รู้สึกเป็นลุงเลยแม้แต่นิดเดียว และอันนี้ก็ไม่ใช่การหลอกตัวเองด้วย
- สองอย่างนี้มันถูกพร้อมกันได้ และตรงนี้แหละที่ผมว่าน่าสนใจกว่าคำว่า "ลุง" เสียอีก
เราชอบคิดว่าอายุคือตัวเลขตัวเดียว เกิดปีไหน ตอนนี้กี่ขวบ จบ แต่จริงๆ แล้วคนเรามีอายุอยู่อย่างน้อยสองชุดเดินคู่กันตลอดเวลา ชุดหนึ่งคืออายุในบัตรประชาชน อีกชุดคืออายุที่เรารู้สึกอยู่ข้างใน และสองตัวนี้แทบไม่เคยตรงกันเลย
เรื่องนี้มีงานวิจัยรองรับ และตัวเลขมันชัดกว่าที่คิด
ผมไปค้นดูทีหลัง ปรากฏว่าความรู้สึก "ข้างในยังไม่แก่" ของผมไม่ใช่เรื่องเฉพาะตัว มันมีชื่อเรียกในวงการวิจัยว่า subjective age หรืออายุที่เรารู้สึก แล้วก็มีคนศึกษาเรื่องนี้กันอย่างจริงจังมานานหลายสิบปี
งานวิจัยชิ้นคลาสสิกของ Rubin และ Berntsen แห่งมหาวิทยาลัย Duke เก็บข้อมูลคนเดนมาร์ก 1,470 คน อายุตั้งแต่ยี่สิบถึงเก้าสิบเจ็ด ด้วยการสัมภาษณ์ถึงบ้าน คำถามง่ายมาก "คุณรู้สึกว่าตัวเองอายุเท่าไหร่" ผลที่ได้คือรูปแบบที่ชัดเจนอย่างน่าทึ่ง
คนอายุน้อยกว่า 25 มักรู้สึกว่าตัวเองแก่กว่าอายุจริง (ใครเคยเป็นวัยรุ่นที่อยากให้คนมองว่าโตกว่านี้ คงพอเข้าใจ) แต่พอข้ามเส้น 25 ไปแล้ว ทุกอย่างกลับด้าน คนเริ่มรู้สึกว่าตัวเองเด็กกว่าอายุจริง และที่สำคัญคือ
พออายุเกิน 40 เรารู้สึกว่าตัวเองเด็กกว่าอายุจริงราว 20% และตัวเลขนี้ค่อนข้างคงที่ไปตลอด
ลองคิดเลขเล่นๆ ผม 51 ย่างเข้า 52 คูณด้วย 20% ก็คือผมน่าจะรู้สึกเหมือนคนอายุสัก 42
ผมนั่งคิดแล้วก็ต้องยอมรับว่า... จริงด้วย
นี่ไม่ใช่การปลอบใจตัวเอง ไม่ใช่การปฏิเสธความจริง มันเป็นปรากฏการณ์ที่เกิดกับคนวัยเราเกือบทั้งโลก วัดได้ เป็นตัวเลข ซ้ำกันในงานวิจัยหลายชิ้นหลายประเทศ พูดง่ายๆ คือถ้าคุณอายุห้าสิบกว่าแล้วยังรู้สึกว่าตัวเองไม่ใช่ลุง คุณไม่ได้เพี้ยนคนเดียว เราเพี้ยนเหมือนกันทั้งรุ่น
ตรงนี้แหละที่เรื่องมันพลิก
ถ้าจบแค่ "เรารู้สึกเด็กกว่าอายุ" มันก็เป็นแค่เกร็ดสนุกๆ ไว้เล่าให้เพื่อนฟัง แต่สิ่งที่ทำให้ผมอ่านและหยุดคิดอยู่นานคือส่วนถัดมา
อายุที่เรารู้สึก มันไม่ได้อยู่แค่ในหัว มันโยงกับว่าเราจะอยู่ได้อีกนานแค่ไหนด้วย
งานวิจัยของ University College London โดย Rippon และ Steptoe ตีพิมพ์ในวารสารการแพทย์ JAMA Internal Medicine ติดตามคน 6,489 คน อายุเฉลี่ยจริงๆ คือ 66 แต่อายุที่พวกเขารู้สึกเฉลี่ยอยู่ที่ 57 ซึ่งเด็กกว่าอายุจริงเกือบสิบปี
ที่น่าตกใจคือตอนตามดูอัตราการเสียชีวิต ในช่วงเวลาราวแปดปีต่อมา กลุ่มที่รู้สึกว่าตัวเองเด็กกว่าอายุ เสียชีวิต 14.3% ส่วนกลุ่มที่รู้สึกว่าตัวเองแก่กว่าอายุ เสียชีวิต 24.6%
ต่างกันเกือบเท่าตัว
ไม่ใช่แค่ชิ้นเดียว งานของ Stephan และคณะ ที่ตีพิมพ์ในวารสาร Psychosomatic Medicine รวมข้อมูลคนกว่าหมื่นเจ็ดพันคนจากสามงานวิจัยใหญ่ พบว่าเป็นไปในทางเดียวกัน คือคนที่รู้สึกว่าตัวเองแก่กว่าอายุจริง มีความเสี่ยงเสียชีวิตสูงขึ้น 18% ถึง 29%
แน่นอน นี่คือความสัมพันธ์ ไม่ใช่ว่าแค่คิดว่าตัวเองยังหนุ่มแล้วจะอยู่ค้ำฟ้า งานวิจัยเองก็บอกว่าส่วนหนึ่งเป็นเพราะคนที่รู้สึกเด็กกว่ามักออกกำลังกายมากกว่า เคลื่อนไหวมากกว่า มีโรคประจำตัวน้อยกว่า แต่ประเด็นที่ผมว่าน่าคิดคือ อายุที่เรารู้สึก มันไม่ใช่แค่เรื่องอีโก้หรือความเขินที่จะโดนเรียกลุง มันเป็นสัญญาณบอกสุขภาพอย่างหนึ่ง เป็นมาตรวัดที่ร่างกายกับใจเราส่งออกมาว่า ตอนนี้เรากำลังไปทางไหน
วันที่น้องเรียกผมว่าลุง ผมรู้สึกเด็กกว่าอายุจริงสิบปี ตอนนั้นไม่รู้ด้วยซ้ำว่ามันเป็นเรื่องดี
แต่เดี๋ยวก่อน "รู้สึกเด็ก" ไม่ใช่ "พยายามเป็นวัยรุ่น"
ตรงนี้ต้องแยกให้ชัด ไม่งั้นจะกลายเป็นเข้าใจผิดกันใหญ่
การรู้สึกว่าตัวเองยังไม่แก่ กับการพยายามทำตัวให้กลับไปเป็นวัยรุ่น เป็นคนละเรื่องกัน
อย่างหลังคือลุงที่ปฏิเสธอายุตัวเอง ย้อมผมดำสนิทแบบไม่เหลือเงาผมหงอกเลยสักเส้น ใส่เสื้อผ้าตามลูกตัวเอง พูดศัพท์วัยรุ่นที่ตัวเองก็ไม่แน่ใจว่าแปลว่าอะไร พยายามไล่ตามสิ่งที่ผ่านไปแล้ว อันนั้นไม่ใช่การรู้สึกเด็ก อันนั้นคือการกลัวแก่ ซึ่งเป็นคนละอารมณ์กันเลย
การรู้สึกเด็กแบบที่งานวิจัยพูดถึง และแบบที่ผมรู้สึกตอนยืนงงอยู่หน้าเคาน์เตอร์ มันไม่ได้แปลว่าผมอยากกลับไปเป็น 30 มันแปลว่าผมยังรู้สึกว่าตัวเองมีพลัง ยังอยากรู้อยากเห็น ยังเปิดรับของใหม่ ยังไม่ปิดประตูใส่อนาคต
ผมยอมรับเต็มปากว่าผม 51 ย่างเข้า 52 ผมรู้ว่าผมไม่ใช่หนุ่มแล้ว ผมเห็นผมหงอกที่แอบเพิ่มขึ้นทุกเช้าตอนส่องกระจก และผมก็ไม่ได้อยากให้มันหายไปด้วยซ้ำ แต่ผมไม่ได้รู้สึกว่าชีวิตที่ดีที่สุดมันผ่านไปแล้ว
ความต่างอยู่ตรงนั้นแหละ คนที่กลัวแก่มองข้างหลัง คนที่รู้สึกเด็กมองข้างหน้า ทั้งที่อายุในบัตรประชาชนเท่ากันเป๊ะ
คำว่า "ลุง" ไม่ใช่คำสั่งให้เราหยุด
มีความเชื่อเงียบๆ อยู่ในสังคมเราว่า พอถึงวัยหนึ่ง พอมีคนเริ่มเรียกเราว่าลุง เราควรจะ "วางมือ" ได้แล้ว ควรจะใจเย็นลง ลดความทะเยอทะยานลง อยู่กับที่ของตัวเอง อย่าไปดิ้นรนอะไรมาก
ผมไม่เชื่อแบบนั้น และงานวิจัยก็ไม่ได้สนับสนุนความเชื่อนั้นเลย
ถ้าอายุที่เรารู้สึกเด็กลงช่วยให้เราเคลื่อนไหวมากขึ้น สุขภาพดีขึ้น อยู่ได้นานขึ้น แล้วทำไมการมีคนมาเรียกเราว่าลุงถึงต้องเป็นสัญญาณให้เราหยุด มันควรเป็นตรงกันข้ามด้วยซ้ำ
คำว่า "ลุง" ที่น้องเรียกผม มันไม่ใช่คำตัดสิน มันไม่ใช่ใบสั่งให้ผมต้องเปลี่ยนพฤติกรรม มันเป็นแค่คำที่น้องใช้มองโลกจากตำแหน่งที่น้องยืนอยู่ ซึ่งห่างจากตำแหน่งที่ผมยืนพอสมควร และนั่นก็เป็นเรื่องปกติที่สุดในโลก ตอนผม 18 ผมก็มองคนอายุ 50 เป็นลุงเหมือนกันนั่นแหละ
ผมไม่ได้เปลี่ยนอะไรเลย และนั่นแหละคือคำตอบ
กลับมาที่ร้านสะดวกซื้อวันนั้น
หลายคนคงคิดว่าเรื่องแบบนี้น่าจะเป็นจุดเปลี่ยน เป็นวันที่ผมตัดสินใจไปสมัครฟิตเนส ซื้อเสื้อผ้าใหม่ทั้งตู้ เริ่มต้นอะไรสักอย่างเพื่อพิสูจน์ว่าตัวเองยังไหว
แต่ความจริงคือ ผมไม่ได้เปลี่ยนอะไรเลย
ผมยังรับถุงเดินออกจากร้าน ขับรถกลับบ้าน ใช้ชีวิตเหมือนเดิมทุกอย่าง และผมคิดว่านั่นแหละคือสิ่งที่อายุ 51 มอบให้ผม ที่อายุ 30 ยังไม่มี
เพราะถ้าเรื่องนี้เกิดตอนผม 30 ผมว่าผมคงสะดุ้ง คงกลับมานั่งคิดมากว่าตัวเองดูแก่ขนาดนั้นเลยเหรอ คงไปส่องกระจกหาริ้วรอย คงเก็บไปคิดทั้งวัน เพราะตอน 30 ผมยังไม่ค่อยแน่ใจว่าตัวเองเป็นใคร ความเห็นของคนอื่นเลยมีน้ำหนักกับผมมาก
แต่ตอน 51 ผมรู้แล้วว่าผมเป็นใคร ผมผ่านอะไรมาเยอะพอที่จะไม่ต้องให้คำคำเดียวจากคนแปลกหน้า มากำหนดว่าผมรู้สึกกับตัวเองยังไง น้องจะมองผมเป็นลุงก็ได้ มันคือความจริงในสายตาน้อง ส่วนผมจะรู้สึกเหมือนคนอายุ 42 ก็ได้ มันก็คือความจริงในสายตาผม และทั้งสองอย่างอยู่ด้วยกันได้สบายๆ โดยไม่ต้องมีใครชนะ
การที่ผมไม่สะเทือน ไม่ใช่เพราะผมไม่แคร์ แต่เพราะผมรู้ว่าตัวเองยืนอยู่ตรงไหน และความมั่นคงตรงนั้น มันเป็นของขวัญที่ต้องใช้เวลาทั้งชีวิตกว่าจะได้มา เด็กอายุ 30 เอาเงินเท่าไหร่มาซื้อสิ่งนี้ก็ซื้อไม่ได้
ครั้งหน้าที่มีใครเรียกคุณว่าลุง ลองสังเกตปฏิกิริยาแรกในใจตัวเองดู ระหว่างความรู้สึกของคุณ กับสายตาที่เขามองคุณ มันมีช่องว่างอยู่ตรงนั้น และในช่องว่างนั้นเอง ที่คุณได้เลือกว่าจะรู้สึกกับตัวเองยังไง
ผมเลือกที่จะขำ แล้วก็เดินต่อไปกับมัน
งานวิจัยทั้งหมดที่อ้างถึงในบทความนี้สามารถเข้าถึงได้ผ่าน link ในเนื้อหา
